3-1 سیر تحول تاریخی شیراز

شيراز، نامي خيال انگيز

در افسانه ها آمده است كه شيراز فرزند تهمورس (از پادشاهان سلسله پيشداديان) شهر شيراز را تأسيس كرد و نام خود را بدان بخشيد. به روايتي ديگر، نام اين ديار، “شهرراز” بوده كه به اختصار شهر از و شيراز خوانده شده است.

در حالي كه بر اساس تحقيقات “تدسكو” شيراز به معناي مركز انگور خوب است، “ابن حوقل”، جغرافيدان مسلمان قرن چهارم هجري، علت نامگذاري شيراز شباهت اين سرزمين به اندرون شير مي داند، چرا كه به قول او عموما” خواربار نواحي ديگر بدانجا حمل مي شد و از آنجا چيزي به جايي نمي بردند. و بالاخره بنا به نوشته كتاب “صورالاقاليم”، از جهت وجود دام هاي بسيار در دشت شيراز، آنجا را “شيرساز” ناميده اند.

باري، بيش از هر چيز نام زيبا و سحرانگيز شيراز كه واژه اي فارسي است، بهترين گواه بر اين باور است كه برخلاف پندار پاره اي از جغرافي دانان مسلمان، تأسيس اين شهر به قرن ها قبل از ورود اسلام به ايران باز مي گردد، شيراز، هم اكنون نيز در محل تقاطع مهمترين راه هاي ارتباطي شمال به جنوب و شرق به غرب كشور است و اين موقعيت در ادوار قبل از اسلام شاخص تر بوده، چرا كه در عهد هخامنشيان، شيراز بر سر راه شوش (پايتخت هخامنشي) به تخت جمشيد و پاسارگاد بوده و در عهد ساسانيان راه ارتباطي شهرهاي بسيار مهمي چون بيشابور و گور با استخر، از جلگه شيراز مي گذشت. در نتيجه مسلم است كه چنين محل حاصلخيز و خوش آب و هوايي كه در تقاطع مسيرهاي مهمي كه برشمرده شد، قرار داشته، هرگز خالي از آبادي و سكنه نبوده است. وجود آثار قديمي مانند قصر ابونصر در حوالي شيراز كه قدمت آن به دوره اشكانيان مي رسد و نقوش برجسته برم دلك، (در چندكيلومتري شرق قصر ابونصر) كه از آثار دوره ساساني است و قلعه بزرگ بندر (فهندر، پهندر، قهندز، كهندژ) در سمت شرق تنگ سعدي و چند نقش برجسته در دهكده گويم در چهار فرسنگي شمال غرب شيراز و همچنين پيدا شدن سكه هايي در ضمن حفاري هاي قصر ابونصر، كه بر آنها با خط پهلوي نام شيراز نقش بسته است، جملگي بر وجود شهر يا بلوكي به نام شيراز، در همين محل در دوران قبل از اسلام دلالت دارد.

علاوه بر آنچه گفته شد، كاوش هاي باستان شناسي در تخت جمشيد، به سرپرستي كامرون در سال 1314 ه.ش، به پيدايش خشت نبشته هايي انجاميد كه بر روي چند فقره از آنها نام شيراز مشخص بود. بدين ترتيب مي توان احتمال داد، اين وادي كه در عهد رونق تخت جمشيد، آبادي كوچكي بيش نبوده است، بعد از انهدام پايتخت هخامنشيان، سمندروار از دل خاكستر آن ديار برپا خاسته است.

آخرين كلام اين كه در اشعاري از شاهنامه فردوسي، استاد حماسه سراي طوسي، به مناسبت هايي از شيراز ياد شده، مثلاً راجع به شيراز در عهد كيانيان آمده است:

دوهفته در اين نيز بخشيد مرد

سوم هفته آهنگ شيراز كرد

هيونان فرستاد چندي ز ري

سوي پارس، نزديك كاوس كي

 

و در مورد شيراز، در روزگار اشكانيان، چنين مطالبي ذكر شده است:

 

چو بنشست بهرام زاشكانيان

ببخشيد گنجي به ارزانيان

… ورا بود شيراز تا اصفهان

كه داننده اي خواندش مرزمهان

 

و بالاخره اينكه در عهد پيروز و قباد ساساني، سپهبد ايران، “سوفراي” از اهالي شهر شيراز بود

 

… بدان كار شايسته شه “سوفراي”

يكي پايه ور بود و پاكيزه راي

جهان ديده از شهر شيراز بود

سپهبد دل و گردن افراز بود

استخري در كتاب مسالك و ممالك كه در نيمه اول قرن چهارم هجري تأليف شده است، راجع به آثار و بقاياي فرهنگي قبل از اسلام، در شيراز مي گويد:

شيراز قلعه اي به نام شاه موبد دارد. وي همچنين از دو آتشكده به نام هاي كارستان و هرمز در آن سرزمين ياد مي كند.

باري در مجموع گفتار استخري كه شيراز سيزده ناحيه (طسوج) دارد كه در هر كدام از آنها قراء و كشتزارهايي موجود است كه متصل به هم قرار گرفته اند. و نيز نظر ابن بلخي كه در روزگار ملوك فرس، شيراز ناحيتي بود و حصاري چند بر زمين، مي تواند روشنگر قدمت شيراز، به عنوان يك سرزمين مسكون آباد (و نه يك شهر بزرگ) باشد… .

طبق اسنادی که ذکر شده است  سابقه شیراز به پیش از عهد هخامنشی می رسد. طبق روایت اساطیری، شیراز توسط تهمورث، دومین پادشاه پیشدادی، ساخته شده است. از کاوش های قصر ابونصر، سکه و مهره هایی مربوط به عهد اشکانی و ساسانی به دست آمده است. در عهد اسلامی اعراب،  به استخر حمله کردند در سال 436 هجری قمری، ابو کالینجار شهر استخر را ویران ساخته و ساکنان آن را به شیراز منتقل نمود. عمرولیث صفاری، مسجد جامع این شهر را بنا کرد و عضدالدوله دیلمی در آبادی این شهر کوشش فراوان نمود. اتابکان نیز در آبادانی این شهر کوشش فراوانی نمودند با تدبیر اتابکان بود که مغولان به این شهر حمله نکردند. در عهد آل مظفر شیراز مرکز واقعی علمی بود تا اینکه امیر تیمور به این شهر حمله کرد و آسیب بسیاری به آن وارد آورد. در دوره صفویه، شیراز مرکز ایالت فارس بود و در سال 1097 هجری قمری بر اثر سیل سهمگین ویران شد و آثار تاریخی بسیاری از بین رفت. بعد از صفویه افغانها به شیراز حمله کردند. نادر دست افغانها را از آنجا کوتاه کرد ولی بعدا به علت استقلال طلبی مردم شیراز، نادر به آن حمله کرد و عده ای را  قتل عام نمود. پس از آن واقعه طاعون پیش از 14000 نفر را کشت. در سال 1180 کریمخان زند، شیراز را پایتخت خود قرار داد و در عمران و آبادانی آن همت گماشت. هنگامی که آقا محمد خان به شیراز دست یافت، دستور داد اطراف شهر را ویران نمایند. در سال 1229 شیراز را ویران ساخت ولی مردم شیراز، در راه بازسازی و آبادانی این شهر کوشش بسیار نمودند.

3-2 شیراز در دوران بعد از انقلاب اسلامی :

با توجه به تحولات انجام شده بعد از انقلاب و تشدید مهاجرت به شهرها و سوء ظن و نفی بسیاری از طرحهای قبل از انقلاب از جمله طرح های جامع شهری و به دنبال هیجانات بعد از انقلاب و فرپاشی مدیریت شهری به عنوان یکی از ابزارهای اجرایی زمان طاغوت از یک سو شاهد نادیده گرفته شدن طرح های شهر سازی و از طرف دیگی شاهد واگذاری زمین به اقشار گوناگون مردم هستیم . فعال نشدن شورای عالی شهر سازی برای ارائه طرح های جایگزین و اجرای طرح های آماده سازی زمین با هدف اعمال ضوابط فنی و کاربردی در طرح های توسعه شهری و دریافت هزینه های عمران شهری از متقاضیان و در نتیجه تقلیل اعتبارات عمران شهری در 5 ساله دوم بعد از انقلاب باعث شد که طراحان این طرح ها در نبود الگوی مناسب فکری برای طرح های شهر سازی و توسعه شهری بر اساس سلیقه شخصی اقدام به طراحی نمایند …. . مدیریت شهری هم برای کسب درامد برای هزینه عمران شهری و تحت عنوان شعار خود کفایی در سازندگی اقدام به فروش تراکم کاربری و ضوابط .و مقررات شهری به متقاضیان نمودند که حاصل کار ایجاد نابهنجاریهایی است که تا کنون نیز دامنگیر شهر میباشند .

در سالهای اخیر نهادهای گوناگونی سعی در برطرف کردن ناهنجاریهای موجود کرده اند . یکی از مشکلات عمده در سطح شهر شیراز مشکل ترافیک این شهر میباشد که با توجه به این که سایت مورد نظر برای طراحی در اطراف دارای خیابانهای مهمی میباشد از نکات قابل توحه روان بودن ترافیک در این محدوده است که عوامل زیادی در این مورد نفش دارند اما به طور کلی میتوان آن را حاصل عملکرد خوب نهادهای تحت نظر شهرداری وتحقیقات حامع متخصصین در این امر شمرد که میتوان از استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی و  کارکرد خوب اداره مطالعات جامع حمل ونقل وترافيک شيراز در این مورد نام برد که به جهت اهمیت توضیح مختصری در مورد عملکرد آنها داده می شود