3-3 فرهنگ و بافت جمعیتی شیراز:

شهر شیراز از طایفه ها و اقوام گوناگونی تشکیل شده است، با توجه به به مهاجرت شدید مردم از سایر شهرستان های استان به این شهر می توان قومیت های مختلفی را در آن مشاهده کرد. در عین حال با توجه به سطح فرهنگ شهر و سابقه تاریخی شهر توانسته اند به صورت همگن و در قالب یک جماعت واحد در کنار هم زندگی کنند به طوری که با گشت و گذار در سطح شهر با مشاهده زبان واحد گفتاری و شیوه رفتار افراد که خود را با فرهنگ اصیل شهر وفق داده اند به سختی می توان اختلاف قومیت آنها را تشخیص داد. از مهمترین قومیت ها و طوایف که در سطح شهر زندگی می کنند می توان به طوایف ترک (شامل تیره های قشقایی و کشکولی)، لر(مهاجرین از شهرهای کازرون و ممسنی)، استهباناتی، کلیمی و…. نام برد. البته همانطور که گفته شد گذر زمان آن ها را به جماعتی واحد و همگن مبدل ساخته است.

از نظر رشد جمعیتی شیراز دارای رشدی معادل 1/7 درصد در فواصل سال های 1355-1365 بوده که بر این اساس جزء شهرهای با مهاجر پذیری شدید می باشد.

جدول پیش بینی جمعیت و مهاجرین شیراز در اینده

با توجه به تصاویر بافت شیراز از همان پیدایش اولیه و هسته مرکزی شهر، شهر دارای محله بندی های مختلفی بوده که در دوران اسلامی با توجه به سابقه شهر محله بندی ها بر اساس شغل و یا قومیت افراد تشکیل می شده است. به طوری که در زمان زندیه شیراز دارای 11 محله بوده است که به عنوان نمونه از محله های اسحاق بگ، بازار مرغ، در شازده، میدان شاه و … می توان نام برد. ولی امروزه با توجه به نوع زندگی مردم و ساختار جمعیتی و درآمد اقتصادی، مناطق و محلات مختلفی در شهر دیده می شود مانند منطقه غرب و شمال غربی شیراز (قصرالدشت) که طبقه مرفه را در خود جای داده است. از دیگر این مناطق مجموعه های مسکونی نیروی هوایی مطعلق به پرسنل ارتش، محله سعدیه و عادل آباد که دارای بافت متراکم تری بوده و قشر کم درآمد را در خود جا داده است می باشد. قسمت مرکزی شهر هم مناطق تجاری و اقتصادی را در خود جای داده است.

تعلق خاطر شدید به وطن یکی از خصوصیات و مشخصه های منحصر به فرد مردم شیراز می باشد که در سطح مناطق زبانزد خاص و عام می باشد به طوری که با برخورد با هر یک از افراد و صحبت با آنها ایت احساس وابستگی و تعلق خاطر به راحتی درک می شود این خصیصه شاید به علت سابقه فرهنگی و تاریخی شهر و همچنین وجود مکان ها و فضا هایی است که هویت و فرهنگ آن ها را در گوشه گوشه آن می توان یافت و شاید به جرات بتوان گفت از محدود شهرهایی است که همه مردم منطقه این شهر را دوست داشته و زندگی در این شهر را به زندگی در هر شهر دیگری با شرایط بهتر ترجیح می دهند.

همان طور که در مطالب قبلی نیز گفته شد مردم شیراز هر چند از اقوام گوناگونی هستند (البته اکثر جمعیت شهر بومیان خود منطقه می باشد) ولی همگی با زبان و لحجه خاص منطقه همان زبان شیراز است صحبت می کنند. در مورد دانش علمی روز نیز شیراز از جمله شهرهای علمی و دانشگاهی کشور محسوب می شود. دانشگاه شیراز یکی از معتبرترین دانشگاهای ایران است که در سال 1328 هجری شمسی تاسیس شد هم اکنون این دانشگاه دارای دانشکده های پزشکی،  کشاورزی، فنی و مهندسی، علوم و ادبیات می باشد. همچنین مدارس و حوزه های علمیه زیادی در شهر شیراز وجود دارد. که مرسینو طلاب علوم دینی در آنها به تعلیم و تعلم فرهنگ پربار اسلام مشغول هستند ضمنا دانشگاه علوم پزشکی شیراز طی سال های گذشته و هم اکنون جزء دانشکده های پزشکی برتر در کشور بوده است. شیراز یکی از قطب های مهم صنعتی کشور و همچنین بزرگترین قطب کشاورزی بعد از استان خوزستان به شمار می آید به طوری که بیشترین تولید گندم کشور در این شهر تولید می شود. صنعت پتروشیمی این شهر نیز در زمره پنج کارخانه بزرگ پتروشیمی کشور محسوب می شود. در اطراف این شهر نیز صنعت معدن از گسترش خاصی برخوردار است و معادن مختلفی در این شهر وجود دارد.

از نظر طبقه بندی براساس پایه اقتصادی شیراز جزء گروه شهرهای خدماتی- صنعتی و همچنین با مرکزیت سیاسی می باشد. شیراز از جمله معدود شهرهای ایران می باشد که از گذشته های بسیار دور دارای مراکز تجاری و بازار بوده است به طوری که در زمان هخامنشیان نیز تجارت در این شهر رونق داشته است. امروزه نیز این شهر با مرکزیت تجاری و سیاسی استان، یکی از قطب های تجاری کشور حساب می شود. بازار معروف وکیل خود نمونه ای بارز از رونق تجارت از گذشته تاکنون در این شهر است. بازاری که هنوز یکی از بزرگترین مراکز تجاری شهر به حساب می آید. ذر این شهر بازارچه های معروف تجاری نیز وجود دارد که از جمله آنها به بازار انقلاب، بازار ایران، سرای مشیر و …. می توان اشاره کرد. این شهر با وجود مراکز دانشگاهی و علمی بسیار و همچنین مراکز تحقیقاتی مهم یکی از قطب های بزرگ علمی کشور محسوب می شود. که سالانه افراد متخصص فراوانی را در زمینه های مختلف فرهنگی، علمی و ادبی به جامعه تحویل می دهد.

شخصیت های ادبی و فرهنگی گذشته این شهر نیز شهره خاص و عام بوده اند. از جمله آنها سعدی، حافظ و ملاصدرا را می توان نام برد. به گونه ای که آوازه این بزرگان در اقصی نقاط گیتی پیچیده است و همه ساله تعداد زیادی از ایرانیان و جهانگردان خارجی به دیدن آرامگاه آنها می آیند. که این مسئله و همچنین وجود اماکن تاریخی غنی در این شهر و مناطق اطراف آن باعث جذب توریست شده و این صنعت را در منطقه رونق می دهند. در این شهر جدای از فعالیت های علمی که باعث ایجاد تخصص های ویژه ای در شهر می شوند اقتصاد و رونق تجاری آن نیز باعث به وجود آمدن تخصص هایی در این عرصه ها شده است از جمله این تخصص ها به صنعت گلیم و قالی بافی، قلمکاری، منبت کاری و …. می توان اشاره کرد.

3-4 ساخت و ساز و الگوی فیزیکی شهر شیراز :

بررسی ساخت وساز در شهر شیراز در سالهای اخیر میتواند در شناسایی الگوی فیزیکی شهر شیراز موثر باشد . و نقش عوامل موثر بر آن همانند رشد جمعیت و مهاجرت و تغییر در بعد و درامد خانوار و … موثر باشد .

وضع عمومی ساخت و ساز در شهر شیراز :

در دهه اخیر نزدیک به 100 هزار واحد ساختمانی در شهر شیراز احداث شده است که نزدیک به 60 درصد آن را واحد های مسکونی تشکیل میدهند.

بهبود شاخص خانوار در مسکن از شاخص 8/1 در سال 1345 به 1 در سال 1380 و نیز شاخص نفر در مسکن از عدد 3/9  به 6/5 بین سالهای 45 تا 80 بیانگر سیر صعودی ساخت وساز در این شهر میباشد . روند ساخت و ساز در شهر شیراز با تغییرات جمعیتی هماهنگ میباشد .

در فاصله سالهای 70 تا 77 همزمان با دوره زمانی طرح جامع . روند ساخت و ساز متاثر از عوامل اجتماعی و اقتصادی دچار تغییر و تحول شده است . این تغییرات در تعداد و خصوصیات واحد های ساخته شده آشکار است . نگاهی به متراژ واحد های ساخته شده بیانگر این است که سیاستهای پیشنهادی وزارت مسکن و شهر سازی در خصوص کاهش تدریجی زیربنا و مساحت زمین محقق نشده است . الگوی مصرف پیشنهادی برای شهرهای بزرگ مانند شیراز 100 متر مربع است .

در حالی که متوسط زیربنای واحد ها در دوره زمانی 70- 78  به 160 متر مربع میرسد . در همین زمین قطعات پلاک مسکونی به متراژ 200 متر مربع تفکیک شده اند .

از نظر گسترش فيزيكي به نظر ميرسد آنچه كه در طرح جامع شهر مد نظر بوده است صورت نگرفته و اين  رشد و توسعه با محدوديت هايي مواجه شده است به طوريكه روند رشد فيزيكي شهر برخلاف

تصور طرح جامع در جهت ديگري صورت گرفته است و به نظر ميرسد گسترش آن به شكل خطي در امتداد محور هاي عمده ارتباطي و حلقوي در اطراف كانونهاي مركزي انجام ميشود .

از دلايل خطي شدن گسترش شهر ميتوان به روند ساخت و ساز در مناطق چند گانه اشاره كرد .  به طوري كه در دوره 75 تا 77  از بين 30610 واحد مسكوني توليد شده منطقه 4  با 7/22 درصد داراي بيشترين سهم و منطقه 2 با 4/3 درصد داراي كمترين سهم ميباشد. اين رقم به علت ساخت و سازهاي سريع در منطقه 4 و كمبود زمين در منطقه 2 است.

به طور كلي مناطق 1، 3 و 6 از توليد بالايي برخوردار بودند .دليل اين امر وجود زمين و تفاوتهاي شاخص خدماتي اين مناطق نسبت به ساير مناطق است . رشد افزايشي در مناطق مذكور نشان از حركت بيشتر شهر شيراز به سمت الگوي توسعه خطي است .

افزایش سطح زیر بنا :

به طور کلی در 4 سال اخیر 450 هکتار به سطح زیر بنای شهر شیراز اضافه شده است . در فاصله سالهای 78 – 75 سطح زیر بنا در مناطق 2 و 3 روند افزایشی داشته است و در سطح مناطق 1و4و5و6   کاهش یافته است .

در فاصله سالهای 78-75 به میزان 22 درصد افزایش سطح زیربنا و در سالهای 78-77 با کاهش سطح زیر بنا به میزان 29 درصد مواجه هستیم . در سال 1375 مناطق 1و 4 با دارا بودن بالاترین میزان سطح زیربنا 5/1 برابر منطقه 6 دارای سطح زیر بنا بوده اند.

3-5 تراکم ساختمانی و بلند مرتبه سازی :

آمار افزایش زمین ساختمانهای بلند در مناطق 6 گانه در فاصله سالهای 78- 75 بیانگر تفاوت  تمایل به  تراکم ساختمانی بالا در سطح مناطق است .

در سالهای 76 – 75 و 78 بالاترین تمایل مربوط به منطقه 1 بوده است و تنها در سال 1377 منطقه 3 از یک جهش شدید برخوردار بوده است علاوه بر مناطق 1 و 3 در سطح مناطق 4 و 6 هم تمایل به بلند مرتبه سازی وجود داشته است . به طور کلی میتوان گفت که شهر شیراز با داشتن نقش اول تجاری و خدماتی در سطح استان فارس دارای جاذبه های سکونتی و تجاری بالا بوده و به دلیل کمبود فضا برای پذیرش جمعیت در حال گسترش به محیط پیرامون و بلعیدن روستاهای اطراف می باشد .